آتروفی واژن وضعیتی است که موجب التهاب، قرمزی، خارش و سوزش و خشکی واژن می‌شود. با گذشت زمان ممکن است آتروفی واژن موجب تنگ شدن و انقباض دهانه‌ی واژن و خود واژن شود.

این مشکل در 75 درصد از زنانی که در دوران یائسگی به سر می‌برند، ایجاد می‌شود و همچنین ممکن است برخی از زنان بعد از زایمان به این مشکل دچار شوند. تعداد بسیاری زیادی از زنانی که در دوران یائسگی به سر می‌برند (و از استروژن موضعی استفاده نمی‌کنند)، هر یک تا حدودی به آتروفی واژن مبتلا هستند. اما متاسقانه بسیاری از این زنان در مورد این مشکل با پزشک خود صحبت نمی‌کنند و از او نمی‌خواهند که به این موضوع رسیدگی کند، چرا که اغلب آن‌ها فکر می‌کنند این مسئله کاملا طبیعی و بخشی از روند بالا رفتن سن است و در مواردی نیز علت عدم مطرح کردن این موضوع، وجود ذهنیت منفی در مورد مطرح کردن مسائل و مشکلات جنسی در سنین بالا می‌باشد.

علائم آتروفی واژن چیست؟

نشانه‌ها مواردی هستند که خود بیمارآن‌ها را حس می‌کند، اما علائم بالینی مواردی هستند که پزشک در معاینه متوجه آن‌ها می‌شود. برای مثال احساس خواب آلودگی از نشانه‌هایی است که بیمار حس می‌کند و تنگ شدن مردمک چشم یکی از علائم بالینی است.

هر یک از بیماران ممکن است یکی یا چند مورد از علائم مربوط به آتروفی واژن را با شدت مختلف، داشته باشند: خشکی واژن،  درد در هنگام دخول در مقاربت جنسی (دیسپارونی)، تغییر شکل ظاهری واژن و لابیا (لب‌های واژن) که ممکن است نازک‌تر و روشن‌تر به نظر بیاید، احساس خارش و سوزش در هنگام پوشیدن لباس‌های تنگ یا انجام دادن فعالیت‌های خاص.

علائم مرتبط با مشکلات ادراری عبارتند از: احساس سوزش در هنگام ادرار کردن، مشاهده خون در ادرار، تکرر ادرار، احساس اضطرار برای ادرار، بی اختیاری ادرار و ابتلای مکرر به عفونت‌های مجاری ادرار.

علل ابتلا به آتروفی واژن چیست؟

شایع‌ترین علت ابتلا به آتروفی واژن، کاهش سطح استروژن بعد از دوران یائسگی است. هرچند ممکن است کاهش سطح استروژن بر اثر عوامل دیگری مانند مصرف داروهای آنتی‌استروژن (برای درمان بیماری‌های دیگر) ایجاد شود. تخمدان‌ها در بدن زنان، تا قبل از دوران یائسگی که در حدود 55 سالگی رخ می‌دهد، استروژن تولید می‌کنند. قبل از دوران یائسگی، وجود استروژن در خون موجب می‌شود که بافت واژن سالم و شاداب بماند و این هورمون موجب تحریک ترشحات داخل واژن می‌شود. بعد ازیائسگی، تخمدان‌ها تولید استروژن را متوقف می‌کنند و به همین علت دیواره‌های واژن به تدریج تحلیل می‌روند و نازک می‌شوند و ترشحات داخل واژن نیز کم می‌شود. البته تغییرات مشابه این نیز ممکن است در برخی از زنان در دوران بعد از زایمان رخ دهد، اما در این زنان این مشکلات واژن موقتی هستند و شدت آن‌ها نیز بسیار کمتر است.

همچنین ممکن است برای درمان مشکلاتی مانند سرطان سینه، اندومتریوز، فیبروئید یا ناباروری،  داروها یا هورمون‌هایی که برای کاهش سطح استروژن در بدن زنان تجویز شوند که بروز آتروفی واژن از عوارض این دارو‌ها است. علاوه بر این، انجام شیمی درمانی یا پرتودرمانی در ناحیه لگن، استرش شدید، افسردگی و انجام ورزش‌های شدید می‌تواند موجب آتروفی واژن شود.
در زنان جوانتر ممکن است به علت انجام جراحی برداشتن تخمدان نیز، آتروفی واژن رخ دهد. همچنین برخی زنان بعد از زایمان یا در دوران شیردهی، به خاطر کاهش سطح استروژن در بدنشان در این دوران، با علائم مشابه آتروفی واژن روبه‌رو می‌شوند.
استفاده از برخی صابون‌ها، مواد شوینده، لوسیون‌ها، عطرها و مواد مخصوص شستشوی داخل واژن می‌تواند موجب حساسیت بیشتر واژن شود. مصرف برخی داروهای خاص، سیگار کشیدن، استفاده از تامپون و همچنین برخی کاندوم‌ها نیز علائم آتروفی واژن را شدیدتر می‌کنند.

تشخیص آتروفی واژن

بسیار مهم است که در بیمارانی که در دوران یائسگی هستند و علائم مربوط به مشکلات ادراری را دارند، تشخیص عجولانه و غیر مستند داده نشود. در درجه‌ی اول پزشک باید عوامل بیرونی که ممکن است باعث بروز یا شدت گرفتن علائم شوند را در نظر بگیرد. عطرها، پودرها، صابون‌ها، ضدعرق‌ها، اسپرم کش‌ها و ژل‌های روان‌کننده (لوبریکانت) معمولا دارای موادی هستند که می‌تواند حساسیت‌زا باشد. علاوه بر این پوشیدن لباس‌های تنگ، استفاده از پدهای پرینئال و به طور کلی محصولات و موارد مصنوعی نیز می‌تواند علائم را تشدید کند. در صورتی که واژن دچار آتروفی شده باشد، سطح داخلی آن کمرنگ، نرم و درخشنده به نظر می‌رسد. در اغلب موارد واژن ملتهب است و قسمت‌هایی از آن سرخ هستند، همچنین ممکن است لکه‌هایی از خون‌مردگی و یا شکننده بدن در بافت واژن مشاهده شود. قسمت‌های خارجی دستگاه تناسلی نیز باید مورد بررسی قرار بگیرد، ممکن است قابلیت ارتجاعی این قسمت کاهش یافته باشد، پوست آن متورم باشد، موهای ناحیه تناسلی بسیار کم شده باشند، لب‌های واژن (لابیا) خشک باشند، دهانه واژن ملتهب باشد و یا ضایعات پوستی در این ناحیه مشاهده شود و یا حتی لب‌های واژن به هم چسبیده باشند.

ممکن است با معاینه‌ی واژن با اسپوکولوم (یک وسیله‌ی مخصوص معاینه) در دهانه‌ی واژن و قسمت خلفی مهبل کبودی یا پارگی‌های جزئی دیده شود. مقاربت جنسی یا حتی معاینه‌ی واژن می‌تواند باعث خونریزی از واژن شود. در حین انجام معاینه‌ی لگنی نیز ممکن است علائم مربوط به بی‌اختیاری ادرار دیده شود.

روش‌های درمان آتروفی واژن چیست؟

سایر روش‌های درمانی

قبل از آن که اقدام به خوددرمانی برای برطرف کردن علائم خود کنید، حتما به پزشک مراجعه کنید تا پزشک تعیین کند که این علائم بر اثر کاهش سطح استروژن، عفونت، حساسیت یا چه عامل دیگری ایجاد شده است. در صورتی که علائم شما خفیف هستند، ممکن است تنها استفاده از یک لوبریکانت (روانساز) محلول در آب، در حین مقاربت جنسی مشکل درد در هنگام نزدیکی را کاملا برطرف کند. برای این منظور از وازلین، روغن‌های تهیه شده از مواد معدنی یا روغن‌های دیگر استفاده نکنید. این کار موجب می‌شود که احتمال عفونت بیشتر شود و از طرف دیگر این محصولات به لاتکس موجود در کاندوم یا دیافراگم آسیب می‌زند.

روش دیگر برای درمان آتروفی واژن، هورمون درمانی با استروژن است. استروژن ممکن است به صورت قرص خوراکی، ژل، پچ پوستی یا ایمپلنت باشد که استروژن را به تمامی بدن می‌رساند. این روش موثر است اما در مورد مصرف بلند مدت استروژن بحث و اختلاف نظر زیادی وجود دارد. استفاده‌ی موضعی از استروژن راه دیگری است که موجب رساندن استروژن تنها به ناحیه واژن می‌شود. در این مورد استروژن به صورت قرص‌های واژینال، کرم، حلقه و پِساری استروژن تجویز می‌شود.

انجام ورزش به صورت منظم برای حفظ گردش خون در ناحیه تناسلی بسیار اهمیت دارد. توجه به رژیم غذایی نیز در این زمینه موثر است. ثابت شده است که استفاده از ایزوفلاویون سویا (استروژن گیاهی)، تخم کتان، روغن ماهی و گیاه کوهاش‌سیاه برای درمان آتروفی واژن موثر هستند.

داشتن رابطه‌ی جنسی فعال نیز یک نسخه‌ی سالم برای زنانی است که در دوران یائسگی به سر می‌برند و واژن آن‌ها به طور قابل ملاحظه‌ای با کاهش استروژن روبه‌رو شده است. فعالیت جنسی موجب افزایش قابلیت ارتجاعی و انعطاف‌پذیری واژن شده و همچنین تحریک جنسی موجب مرطوب شدن بیشتر محیط واژن می‌شود.

در یک مطالعه پزشکان به این نتیجه رسیدند که زنانی که فعالیت جنسی بیشتری دارند، نسبت به زنان که به لحاظ جنسی کمتر فعال بوده‌اند، علائم کمتری از آتروفی واژن را داشته و به میزان کمتری واژن آن‌ها دچار گرفتگی و تحلیل بافت شده است.